Sięganie po powieści autorów, których twórczość zdążyłam już w mniejszym czy też większym stopniu poznać, było jednym z moich noworocznych postanowień przez kilka ostatnich lat. Zbyt często zdarzało mi się już w przeszłości zachwycać czyimś piórem, a następnie latami ignorować jego inne dzieła i w końcu postanowiłam jakoś z tym zawalczyć. Wypożyczenie „Pod osłoną nocy"  było małym krokiem ku realizacji tego postanowienia. Jak być może pamiętacie, „Złodziejka" autorstwa Sarah Waters była jedną z moich absolutnie lektur 2017 roku i miałam nadzieję, że kolejna powieść autorki chociaż w niewielkim stopniu wywoła we mnie podobne emocje. I pod pewnymi względami tak własnie było.

Jest rok 1947, a mieszkańcy Londynu, jak i samo miasto starają się w jakiś sposób otrząsnąć po wydarzeniach II wojny światowej. Kay, która podczas wojny żyła pełnią życia, dziś snuje się bez celu ulicami miasta. Helen nie potrafi pozbyć się lęku, że jej szczęście jest jedynie ulotną chwilą. Viv tkwi w relacji, która przynosi jej niemal wyłącznie cierpienie. Z kolei Duncan nieustannie toczy walkę z własnymi demonami.

„Pod osłoną nocy" znacząco różni się od wspomnianej już przeze mnie „Złodziejki" i być może jest to przyczyna, dla której miałam pewne trudności z tym by wczuć się w lekturę. Sarah Waters nie skupia się na jednym wątku, przedstawia nam losy czterech, raczej tajemniczych postaci, przeskakując pomiędzy poszczególnymi perspektywami i utrzymując atmosferę niedopowiedzeń i niejasności. Nie mam wątpliwości, co do tego, że autorka w sposób świadomy wprowadziła w swoją powieść swego rodzaju chaos. Ale równocześnie nie mogę nie wspomnieć o tym, że znacząco utrudniło mi to zaangażowanie w lekturę.

Sarah Waters wprowadza ponad to dosyć ciekawy, choć nie do końca ułatwiający lekturę, zabieg. Chronologia wydarzeń rozgrywających się w powieści zostaje zaburzona. Losy wszystkich postaci poznajemy w trzech częściach - tej dotyczących czasów po wojnie, w jej trakcie i na samym jej początku, dokładnie w tej kolejności. Tego rodzaju zabieg zdecydowanie ma pewne walory i świadczy o kunszcie pisarskim Sarah Waters. autorka odwleka w czasie ujawnienie niektórych tajemnic, budując tym samym napięcie i czyni całą historię bardziej dramatyczną - ostatnia część powieści nabiera gorzkiego, wręcz tragicznego wydźwięku - nieuchronność pewnych wydarzeń i ulotność szczęścia. I nie ukrywam, że właśnie to mocne pod względem emocjonalnym zakończenie, było jednym z kluczowych powodów, dla których oceniam całą lekturę tak wysoko.

Doceniam też to, że nawet jeśli Sarah Waters osadza swoją powieść w czasach, o których sporo już pisano, obiera nieco odmienną perspektywę. Poznajemy więc wojnę oczami więźniów, szarych jednostek niezaangażowanych w walkę i kobiet, które w trakcie walk pełniły w mieście „męskie funkcje". Wrażliwość autorki przebija się także w pierwszej części powieści, gdy opisuje trudności jakie odczuwali ludzie by przystosować się na nowo do „normalnego", wolnego od wojny życia, a także w sposobie w jaki kreuje relacje pomiędzy bohaterami- te romantyczne (w tym, charakterystyczne dla twórczości autorki, związki homoseksualne) i nie tylko.

Zdecydowanie nie tego oczekiwałam, sięgając po „Pod osłoną nocy" Potrzebowałam czasu by przywyknąć do sposobu narracji i pewnej sztuczności, która wkrada się w chwilach, gdy bohaterowie rozmawiają o swoich uczuciach. Ale zamknęłam ów powieść z przeświadczeniem, że jest to może inne, ale wciąż bardzo dobre wcielenie autorki. I zdecydowanie nie zamierzam poprzestać na lekturze dwóch jej powieści.

„Pod osłoną nocy" Sarah Waters; tłum. Magdalena Moltzan-Małkowska; wydawnictwo Prószyński i S-ka; Warszawa 2006 ★★★★☆

„Zbiornik 13" był jedną z tych powieści, która zagrabiła uwagę krytyki literackiej. Znalazła się na długiej liście Man Booker Prize, zyskała Costa Book Award w kategorii powieść i przyznano jej jeszcze kilka innych nagród literackich, które w Polsce nie cieszą się może takim zainteresowaniem, ale dają pewien pogląd na to, jak odebrana została kolejna opowieść Jona McGregora zagranicą. A obserwując to wszystko za pośrednictwem anglojęzycznego booktube'a, wiedziałam, że znalezienie dla „Zbiornika 13" polskiego wydawcy, stanowi jedynie kwestię czasu. Można polemizować z tym czy wyróżnienie w postaci nagród literackich stanowi rzeczywiście wyznacznik tego co warto czytać, ale osobiście śledzę wyniki przynajmniej części z nich (a Man Booker Prize - obecnie znany jako Booker Prize, znajduje się w tym gronie), żeby orientować się w aktualnych trendach na rynku książki. I to właśnie wszelkiego rodzaju nominacje, były czynnikiem, który pierwotnie pierwotnie wzbudził we mnie zainteresowanie lekturą „Zbiornika 13".

Fabuła powieści Jona McGregora osnuta jest wokół zaginięcia nastolatki. Nie jest to jednak pozycja gatunkowa - kryminał czy thriller - i nie mamy do czynienia z przedstawieniem przebiegu śledztwa. Zamiast tego obserwujemy po prostu życie mieszkańców miejscowości, w której prawdopodobnie doszło do tragedii z udziałem dziewczyny. Poznajemy losy świeżo upieczonych rodziców bliźniąt; lokalnej grupy nastolatków; dwójki samotnych, dojrzałych osób, które kiedyś w młodości łączyło coś więcej; rozwiedzionej pary; matki samotnie wychowującej dwójkę dzieci... Jon McGregor opowiada swoją historię na przestrzeni trzynastu rozdziałów, przy czym każdy z nich stanowi kolejny rok z życia mieszkańców miejscowości (a punktem wyjścia jest rok następujący po wspomnianym zaginięciu). A wspominam tak dużo o formie „Zbiornika 13" nie przez przypadek. To właśnie z nią, przynajmniej w moim odczuciu, związane są zarówno największe zalety, jak i mankamenty powieści.

Forma, na która zdecydował się Jon McGregor pozwoliła mu na poruszenie kilku niesamowicie fascynujących wątków i autor skrzętnie to wykorzystał. „Zbiornik 13" zwraca uwagę na to, jak szeroki zasięg może mieć jedno proste wydarzenie i na fakt, że niekiedy tragedia odciska piętno także na życie osób niepowiązanych z nią w bezpośredni sposób. To nie są rozbudowane wątki, ale subtelne kwestie, wplecione gdzieś między wierszami. Cykliczność przedstawionych wydarzeń pozwala z kolei czytelnikowi dostrzec drobne zmiany w sposobie postrzegania sprawy zaginionej dziewczyny: pewnego znieczulenia mieszkańców na tragedie, które przychodzi wraz z kolejnymi latami.

Nie spodziewałam się jednak, że „Zbiornik 13" okaże się dla mnie powieścią tak wymagającą w lekturze - jeżeli chodzi o uwagę, jaką musiałam jej poświęcić i kwestię czasu. I o dziwo, problemu wcale nie stanowiły rozwlekłe opisy przyrody wplecione w fabułę, które zazwyczaj nie przyciągają mojego zainteresowania - wręcz przeciwnie, uważam, że w przypadku „Zbiornika 13" były one doskonałym dopełnieniem i odegrały kluczową rolę jeśli chodzi o kreacje klimatu. Jon McGregor przybliża jednak czytelnikowi przytłaczającą liczbę bohaterów (ich nazwiska i korelacje rodzinne): ciężko zorientować się kto jest kim, zwłaszcza na początku lektury; utrudnia to także emocjonalne zaangażowanie w życie bohaterów. Co więcej, autor wykazuje tendencje do wplatania dialogów wewnątrz akapitów i pomijania jakichkolwiek graficznych wyróżników, a nawet przeskakiwanie pomiędzy wątkami w jednym akapicie, co wymusza uwagę i skupienie czytelnika.

Zasiadając do lektury „Zbiornika 13" i oczekując elementów literatury gatunkowej - charakterystycznego tempa, budowania napięcia, czy choćby plot twistów - czeka Was raczej rozczarowanie. Powieść Jona McGregora bazuje na całkiem innym koncepcie, a jej targetem raczej nie są miłośnicy kryminałów. To proza, która powinna zainteresować osoby doceniające dbałość o język, subtelne opisy relacji międzyludzkich , którym nie przeszkadza pewna wtórność - przy czym nie chodzi mi o podobieństwo „Zbiornika 13" do innych powieści, ale raczej powtórzenie pewnych scen na przestrzeni całej pozycji ze względu na jej cykliczność.

Przyznaję, że nie wszystkie z moich oczekiwać odnośnie „zbiornika 13" zostały zaspokojone; że kierując się licznymi nominacjami, spodziewałam się literackiej uczty i zachwytu, a momentami musiałam się dodatkowo motywować do lektury. Miałam pewne nadzieje, że Jon McGregor zamknie pewne wątki i jeśli nie wyjaśni ich wprost, przynajmniej pozostawi czytelnikowi jakieś wskazówki. Nie mogę jednak powiedzieć, abym żałowała lektury i pod pewnymi względami rozumiem czym autor zdobył uznanie krytyki.

„Zbiornik 13" Jon McGregor; tłum. Jolanta Kozak; wydawnictwo Czytelnik; Warszawa 2018 ★★★☆☆

Ogłoszenie tegorocznego zwycięzcy Man Booker Prize stało się punktem zapalnym dla dyskusji - co tak naprawdę daje autorowi owa nagroda i czy rzeczywiście świadczy ona o jakości danego tytułu. I choć osobiście nie obrałam żadnego stanowiska w sprawie, postawione przez blogerów i vlogerów pytania kołatały mi w głowie niemal non stop w trakcie lektury "Ścieżek północy",  za które Richard Flanagan otrzymał wyżej wspomniane wyróżnienie w roku poprzednim . Nafdal jestem daleka od tego by generalizować , ale jedno jest pewne - "Ścieżki północy" zasłużyły na nagrodę.

Dorriego Evans to znany chirurg i australijski bohater narodowy; oddany ojciec i mąż, ze słabością do płci pięknej; człowiek, który mimo pozycji i odnoszonych sukcesów nie potrafi odnaleźć się w swoim życiu. Tak naprawdę Dorriego ścigany jest przez demony z przeszłości - piekło obozu jenieckiego w Japonii, gdzie żołnierze zmuszani byli do niewolniczej pracy nad Koleją Śmierci w Birmie; i Amy, żona jego wuja,  z która połączył go romans io której wciąż, mimo upływu lat, nie jest w stanie zapomnieć...

"Ścieżki północy" to powieść, którą trudno streścić w kilku zdaniach i którą bardzo ciężko zaszufladkować w jednym, konkretnym gatunku. Zdecydowanie nie jest to jednak historia, która podbije serce każdego czytelnika - nawet ja, mimo że z łatwością mogłam wyliczyć co czyni prozę Richarda Flanagana "absolutnie piękną powieścią", miewałam momenty, w których musiałam się zmuszać do dalszej lektury, i to nie tylko ze względu na trudną tematykę.

Richard Flangan przedstawia na kartach swojej powieści historię miłości - takiej, która nadaje życiu sens i motywuje do dalszej walki; i takiej, która pozostaje w człowieku na zawsze - ale nie do końca jest ona jej motywem przewodnim. "Ścieżki północy" to przede wszystkim obraz ludzkiego cierpienia i samotności w czasie wojny, ale także po jej zakończeniu, kiedy teoretycznie wszystko powinno trafić z powrotem na właściwe tory. Richard Flanagan jest przy tym bardzo dosadny w słowach - sceny z obozu jenieckiego, ukazanego zarówno z perspektywy australijskich jeńców jak i ich oprawców, są niezwykle realistyczne i brutalne. Sporo osób wspomina o wzruszeniu towarzyszącym w trakcie lektury, ale to nie jedyne emocje jakie wywołuje autor - gdzieś obok jest jeszcze wstręt, niesmak i niezrozumienie.

Co ciekaw, Richard Flanagan pozostaje raczej oszczędny w słowach i formie. Piękno języka "Ścieżek północy" polega na jego surowości i dosadności. Pewnym utrudnieniem w lekturze pozostaje jednak sposób przedstawienia historii. Richard Flanagan bawi się chronologią - mimo że z czasem jesteśmy w stanie poukładać odpowiednio wydarzenia z okresu dzieciństwa, przedwojennych, obozowych i tych mających miejsce już po wojnie, poznajemy je w pozornie przypadkowej kolejności.Richard Flanagan ujawnia kolejne aspekty powoli, pewne kwestie pozostawiając w sferze domysłów. W przeciwieństwie do innych autorów, stosujących podobny zabieg, nie powtarza żadnych wydarzeń dwukrotnie - czytelnik musi poradzić sobie sam z ułożeniem owej układanki.

"Ścieżki północy" to powieść, do której trzeba w pewnym sensie dojrzeć. By może nie nadaje się do lekkiego, niezobowiązującego czytania, ale skosztowana w odpowiednim momencie rzeczywiście stanowi wyborną lekturę. Richard Flanagan stworzył historię ważną i zapadającą w pamięci czytelnika - monumentalną opowieść o ludzkim cierpieniu , koszmarze wojny i niesamowitej sile prawdziwej miłości. Nie mogę polecić jej każdemu bez wyjątku, bo to nie tego rodzaju pozycja , ale warto dać kiedyś Richardowi Flanaganowi szansę Swojej nagrody nie otrzymał bowiem bez powodu.